Bir çalışanın iki ay süreyle ücretsiz izin kullanmak istemesi halinde, işverenin bu talebi kabul etmek zorunda olup olmadığı gündeme gelir. Bu noktada belirleyici olan, ücretsiz izin talebinin hangi gerekçeye dayandığıdır. Çünkü bazı ücretsiz izin hakları doğrudan kanundan kaynaklanırken, diğer durumlarda ücretsiz izin uygulanabilmesi işçi ve işverenin karşılıklı anlaşmasına bağlıdır.
Yanlış sınıflandırma iki yönde sorun çıkarır. Kanundan doğan bir hakkı reddeden işveren uyuşmazlık riskiyle karşılaşır. Genel bir talebi yazılı belgeye bağlamayan işveren ise bordro kapanışında hangi günlerin ücretsiz sayılacağını ispatlayamaz. Datassist olarak izin, puantaj ve bordro kayıtlarının aynı belgeden beslenmesini bu sürecin en önemli kontrol noktası görüyoruz.
Aşağıda önce hakkın hukuki dayanağını ayırıyoruz. Sonra başvuru ve onay adımlarına, doğum sonrası ücretsiz izne, üç hazır dilekçeye, SGK ve bordro kaydına geçiyoruz. En sonda izin sonrası işten çıkarmanın sınırları var.
Ücretsiz İzin Hakkı Ne Zaman Doğar?
Ücretsiz izinde çalışan iş görme borcunu, işveren de ücret ödeme borcunu belirli bir süre için askıya alır. İş sözleşmesi bu süre boyunca sona ermez, yalnızca karşılıklı edimler durur. Hakkın kaynağı ise her talepte aynı değildir.
Kanundan doğan ücretsiz izinler
4857 sayılı İş Kanunu’nun 74. maddesi kapsamında, doğum sonrası analık izninin tamamlanmasının ardından kadın işçilere ve üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen kadın veya erkek işçilere, talepleri halinde haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin hakkı tanınmıştır. Bu hak, birinci doğumda 60 gün, ikinci doğumda 120 gün, sonraki doğumlarda ise 180 gün süreyle kullanılabilir. Çoğul doğumlarda bu sürelere 30 gün eklenirken, çocuğun engelli doğması halinde süre 360 gün olarak uygulanır. Ayrıca 2026 yılında yapılan düzenlemeyle, bir veya daha fazla çocuğa koruyucu aile olan işçilere de çocuğun tesliminden sonra talepleri üzerine 10 gün ücretsiz izin kullanma hakkı tanınmıştır.
Kanun, ücretsiz izni çalışanın isteğine bağlı bir hak olarak yalnızca birkaç durumda tanır. En bilinen örnek 4857 sayılı İş Kanunu’nun 74. maddesindeki doğum sonrası ücretsiz izindir. Kadın işçiye isteği halinde analık izninin ardından altı aya kadar ücretsiz izin verilir. Bu hak, üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen eşlerden birine veya evlat edinene de tanınır.
Bir başka örnek yıllık izne bağlı yol iznidir. Yıllık iznini işyerinin bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek çalışan, talep edip belgelerse toplam dört güne kadar ücretsiz yol izni alabilir. Bu izin genel ücretsiz izin talebinden ayrı bir formla kayda geçmelidir.
Karşılıklı anlaşmaya dayanan ücretsiz izinler
Çalışanın kişisel bir nedenle istediği genel ücretsiz izin için kanunda bağımsız bir hak bulunmaz. Yurt dışı seyahat, eğitim, sağlık dışı özel nedenler ya da kariyer molası gibi talepler işverenin kabulüne bağlıdır. İşveren onaylarsa izin doğar, onaylamazsa çalışan hak iddia edemez. Ancak bireysel iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi veya işyeri uygulamalarıyla belirli koşullarda ücretsiz izin hakkı tanınmışsa, işverenin bu düzenlemelerden doğan yükümlülükleri saklıdır.
Tersi durumda da dikkatli olmak gerekir. İşverenin kendi inisiyatifiyle çalışanı ücretsiz izne çıkarması, çalışma koşullarında esaslı değişiklik anlamına gelebilir. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 22. maddesi bu değişikliğin yazılı bildirilmesini ve çalışanın yazılı kabulünü arar. Çalışan altı iş günü içinde yazılı kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz. İşveren bu durumda ancak geçerli bir nedene dayanarak ve bildirim süresine uyarak fesih yoluna gidebilir.
Mevzuat Notu: Dilekçe ve form bir hak yaratmaz. Kanundan doğan hakta formun görevi talep tarihini ve kullanım dönemini ispatlamak, anlaşmaya dayanan izinde ise iki tarafın iradesini aynı belgede toplamaktır.
Ücretli ve ücretsiz izin türlerinin tamamına genel bir bakış için ücretsiz izin, ücretli izin ve izin hakları rehberimize göz atabilirsiniz.
Ücretsiz İzin Başvurusu ve İşveren Onayı
Süreç dört ayrı adımdır: talep, değerlendirme, karar ve işe dönüş. Bunları tek bir e-posta zincirine bırakmak, bordro kapanışında hangi tarihin geçerli olduğunu tartışmalı hale getirir.
Talepte bulunması gereken bilgiler
İyi bir ücretsiz izin talebi şu bilgileri taşır:
- Çalışanın adı, görevi ve sicil numarası
- İzin türü ve varsa kanuni dayanağı
- Başlangıç tarihi, bitiş tarihi ve işe dönüş günü
- Talebin gerekçesi
- İzin süresince ücret ve yan hakların durumuna ilişkin çalışan beyanı
Kanundan doğan haklarda bu liste kısalır, çünkü gerekçeyi ispatlamak zorunluluğu azdır. Anlaşmaya dayanan izinde ise gerekçe, işverenin kararını belgelediği için önemlidir.
İşverenin kararı ve kayıt
İşveren talebi kabul, ret ya da değişiklik önerisiyle yanıtlayabilir. Kabul halinde onay tarihi ve onaylayan yetkilinin adı belgeye işlenir. Reddedilen talepte kısa bir yazılı gerekçe, ileride yaşanacak yanlış anlamaları azaltır. Süreç bitince belge çalışanın özlük dosyasına girer, çünkü işveren her işçi için dosya tutmak ve kanunen gereken belgeleri burada saklamakla yükümlüdür.
Manuel takip büyüdükçe hata payı da büyür. Onaylanan izinlerin puantaja ve bordroya aynı kaynaktan akması için dijital puantaj ve izin takibi yaklaşımı işe yarar.
Doğum Sonrası Ücretsiz İzin ve Yarım Çalışma
Doğum sonrası ücretsiz izin, bu konuda en çok soru alan başlıktır. Maddede iki ayrı düzenleme vardır ve çoğu zaman karıştırılırlar.
Altı aya kadar ücretsiz izin
Kadın işçi, doğumdan önceki ve sonraki toplam 24 haftalık analık izninin ardından (çoğul gebelikte 26 hafta) isterse altı aya kadar ücretsiz izin kullanabilir. Altı ayın tamamını kullanmak zorunlu değildir. Çalışan daha kısa bir süre de isteyebilir.
Bu izin işverenin takdirine bırakılmamıştır. Kanun metni “verilir” ifadesini kullanır ve çalışanın isteğini şart koşar. İşveren talebi yalnızca iş yükü gerekçesiyle geri çeviremez. Sürenin yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmadığı da maddede açıkça yazar.
Doğum izninin bitiş tarihini planlamak için analık izni dönemindeki ödeneğe ilişkin doğum rapor parası hesaplama rehberimiz yardımcı olur.
Yarım çalışma seçeneği
Aynı madde bir de yarım çalışma imkânı tanır. Analık izninden sonra kadın işçiye ve üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen kadın veya erkek işçiye, istekleri halinde haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin verilir. Süreler birinci doğumda altmış gün, ikinci doğumda yüz yirmi gün, sonraki doğumlarda yüz seksen gündür. Çoğul doğumda bu sürelere otuzar gün eklenir. Çocuk engelli doğmuşsa süre üç yüz altmış gündür.
Yarım çalışma sürecinde süt izni hükümleri uygulanmaz. Ödenek koşulları ise işsizlik sigortası mevzuatına bağlıdır, bu nedenle çalışanın talep öncesinde İŞKUR kanalından güncel şartları teyit etmesi doğru olur.
Dikkat: Altı aya kadar ücretsiz izin ile yarım çalışma aynı hak değildir. Dilekçede hangisinin istendiği açıkça yazılmazsa süre ve ücret hesabı yanlış kurulabilir.
Başvuru ne zaman yapılmalı?
Kanun metni dilekçe için belirli bir süre öngörmez. Yine de ücretsiz izin analık izninin bitiminden başladığı için talebi 24 haftalık sürenin dolmasından önce yazılı vermek planlama açısından en güvenli yoldur. İK ekibi böylece yerine görevlendirme yapar, bordro ekibi de eksik gün bildirimini önceden hazırlar.
Ücretsiz İzin Dilekçesi ve Form Örnekleri
Aşağıdaki metinler başlangıç şablonudur. Köşeli parantezli alanları kendi bilgilerinizle doldurun ve şirket içi politikanıza göre uyarlayın.
Genel ücretsiz izin dilekçesi
[Şirket Adı] İnsan Kaynakları Müdürlüğü’ne [Sicil No] numaralı çalışanınız olarak [kişisel / eğitim / diğer] nedenle [başlangıç tarihi] ile [bitiş tarihi] tarihleri arasında ücretsiz izin kullanmak istiyorum. İznin bitiminde [işe dönüş tarihi] tarihinde görevime dönmeyi planlıyorum.İzin süresince ücret ve yan hak ödemelerinin yapılmayacağını biliyor ve kabul ediyorum.
Gereğinin yapılmasını arz ederim.
[Tarih] / [Ad Soyad] / [İmza]
Doğum sonrası ücretsiz izin dilekçesi
[Şirket Adı] İnsan Kaynakları Müdürlüğü’ne [Sicil No] numaralı çalışanınız olarak [doğum tarihi] tarihinde doğum yaptım. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 74. maddesi uyarınca analık izni süremin bitiminden itibaren [süre, en fazla altı ay] ücretsiz izin kullanmak istiyorum.İzin sürem [başlangıç tarihi] ile [bitiş tarihi] arasında olacaktır. Bitişte [işe dönüş tarihi] tarihinde göreve başlayacağım.
Gereğinin yapılmasını arz ederim.
[Tarih] / [Ad Soyad] / [İmza]
Evlat edinme durumunda doğum tarihi yerine çocuğun aileye fiilen teslim edildiği tarih yazılır ve ilgili belge dilekçeye eklenir.
İşveren onay ve kayıt formu
| Alan | Doldurulacak bilgi |
|---|---|
| Çalışan adı ve sicil no | |
| İzin türü | Kanundan doğan / Anlaşmaya dayanan |
| Dayanak | Md. 74 / Karşılıklı anlaşma / Diğer |
| Başlangıç ve bitiş tarihi | |
| İşe dönüş tarihi | |
| İşveren kararı | Kabul / Ret / Değişiklik önerisi |
| Onaylayan yetkili ve tarih | |
| Bordro notu | Eksik gün nedeni ve gün sayısı |
Bu form tamamlandığında özlük dosyasına, bir kopyası da bordro ekibine gitmelidir. Kayıtların tek ekranda toplanması için Dakika platformundaki izin ve self servis modülünü inceleyebilirsiniz.
Ücretsiz İzinde Sigorta ve Bordro Kaydı
Ücretsiz izin döneminde iş sözleşmesi sürdüğü için çalışan işten ayrılmış sayılmaz. Ancak ücret ödenmediğinden bordroda o günler için kazanç oluşmaz ve aylık prim ve hizmet belgesinde eksik gün olarak görünür.
Eksik gün nedeni nasıl bildirilir?
İşveren, eksik günün nedenini aylık prim ve hizmet belgesinde veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesinde belirtir. SGK’nın eksik gün nedeni listesinde ücretsiz doğum izni, ücretsiz yol izni ve diğer ücretsiz izin için ayrı kodlar yer alır. Hangi koda yazılacağını işlem öncesinde SGK’nın güncel listesinden kontrol edin.
Kod kadar belge de önemlidir. SGK’nın eksik gün duyurusuna göre eksik çalışmaya ilişkin belgeler düzenlenir ancak Kuruma verilmez. İşveren bu belgeleri 5510 sayılı Kanun’da öngörülen süre boyunca saklar ve Kurum isterse ibraz eder. İmzalı izin belgesi bu nedenle denetim açısından kritik bir kanıttır.
Uzman Görüşü: İzin bitiminde en sık görülen hata, işe dönüş günü ile ilk bordro gününün farklı kaydedilmesidir. Bu fark, hem eksik gün sayısını hem de ücret hesabını kaydırır.
Ücretsiz İzin Sonrası İşten Çıkarma Mümkün mü?
Ücretsiz izin süresince iş sözleşmesi sona ermez, yalnızca tarafların temel edim yükümlülükleri geçici olarak askıya alınır. Bu durum, işçi veya işverenin fesih hakkını tamamen ortadan kaldırmaz. Ancak işçinin ücretsiz izinde olması tek başına haklı veya geçerli fesih nedeni oluşturmaz. İş sözleşmesinin sona erdirilmesinde genel fesih hükümleri uygulanır ve feshin niteliğine göre ihbar ve kıdem tazminatı gibi yükümlülükler gündeme gelebilir.
İş güvencesi hükümleri
4857 sayılı Kanun’un 18. maddesine göre otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli sözleşmesini fesheden işveren, geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. Aynı madde bazı nedenlerin fesih için geçerli sebep sayılamayacağını açıkça yazar. Bunlar arasında hamilelik ve doğum ile 74. maddede çalıştırılmasının yasak olduğu sürelerde işe gelmemek bulunur.
Bu nedenle ücretsiz izin talebi tek başına gerekçe gösterilerek fesih yapılamaz. İzin kullanımı nedeniyle işyerinde oluşan geçici iş yükü de tek başına geçerli sebep sayılmaz, çünkü kanun bu hakkı çalışana açıkça tanımıştır.
İşletme gerekleri ve belgelendirme
İşletmenin gerçek bir daralması varsa işletme gerekleri geçerli sebep olabilir. Bu durumda işveren sebebi somut verilerle belgelemeli, feshi yazılı yapmalı ve nedenini açık biçimde belirtmelidir. Aksi halde işçi işe iade yoluna gidebilir. Çalışanın hakları, tazminat kalemleri ve bordro adımları için işten ayrılırken tazminat ve izin hakları rehberi pratik bir çerçeve sunar.
Ücretsiz izinde geçen süreler, kural olarak kıdeme esas hizmet süresinin hesabında dikkate alınmaz. Çıkış bordrosuna taşınan bakiyeler için kullanılmayan yıllık izin ücreti rehberini kontrol listesi olarak kullanın.
Süreç bu aşamada karmaşıklaşıyorsa çıkış ve tazminat bordrosunu uzman ekibe devretmek makul bir seçenektir. Bu, bordro outsourcing hizmetinin tipik kullanım alanlarından biridir.
Sıkça Sorulan Sorular
Ücretsiz izin hakkı her çalışana tanınır mı?
Hayır. Kanun, doğum sonrası ücretsiz izin, doğum veya evlat edinme sonrası yarım çalışma kapsamında kullanılan ücretsiz izin, koruyucu aile izni ve yıllık ücretli izne bağlı ücretsiz yol izni gibi sınırlı durumlarda çalışana ücretsiz izin hakkı tanır. Diğer ücretsiz izin talepleri işverenin kabulüne bağlıdır.
Doğum sonrası ücretsiz izin süresi ne kadardır?
İsteği halinde kadın işçi, analık izninin bitiminden sonra altı aya kadar ücretsiz izin kullanabilir. Çalışan daha kısa bir süre de isteyebilir.
İşveren ücretsiz izni tek taraflı dayatabilir mi?
Dayatamaz. İşverenin önerdiği ücretsiz izin esaslı değişiklik niteliği taşıyabilir ve çalışanın yazılı kabulü gerekir. Çalışan altı iş günü içinde kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz.
Ücretsiz izin dilekçesi şart mı?
Kanun biçim şartı koymaz, ancak yazılı talep ve onay izin süresini ispat eder. Bordro, SGK ve olası uyuşmazlık için belge düzenlemek güvenli yoldur.
Ücretsiz izin sırasında işten çıkarılabilir miyim?
İş güvencesi kapsamındaki çalışanda işveren geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. Hamilelik ve doğum, kendi başına geçerli sebep olarak kabul edilmez.
Önemli Çıkarımlar
- Kanundan doğan ücretsiz izin ile anlaşmaya dayanan izin ayrı sınıflandırılmalıdır.
- Doğum sonrası ücretsiz izin, analık izninden sonra altı aya kadar kullanılabilen ve çalışanın isteğine bağlı bir haktır.
- Yarım çalışma ile altı aya kadar ücretsiz izin farklı haklardır ve dilekçede açıkça ayrılmalıdır.
- Eksik gün nedeni prim ve hizmet belgesinde belirtilir, izin belgesi işverence saklanır.
- Doğum veya hamilelik, iş güvencesi kapsamındaki çalışan için tek başına geçerli fesih sebebi olmaz.
Ücretsiz İzin Hakkı Rehberi: Özet
Ücretsiz izin yönetiminde başarı, talebin türünü baştan doğru belirlemekten geçer. Kanundan doğan haklar yazılı talep ve düzenli kayıtla, anlaşmaya dayanan izinler ise açık tarihli ve iki taraflı onayla güvenceye alınır. Dilekçe, işveren kararı, puantaj ve eksik gün bildirimi aynı bilgiyle ilerlediğinde hem çalışan hem şirket için belirsizlik kalmaz.
İzin kayıtlarını dilekçeden bordroya tek akışta yönetmek isteyen ekipler Datassist’in Dakika platformundaki izin ve self servis çözümünü inceleyebilir. Demo talebiniz için bizimle iletişime geçin.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Güncel mevzuat değişiklikleri için resmi kaynakları takip ediniz.
İlgili İçerikler
- Yıllık İzin Süreleri: İş Kanununa Göre İzin Hakları – Yıllık izin sürelerini ve hak edişi anlatan ana rehber
- Ücretsiz izin, ücretli izin ve izin hakları: Kapsamlı rehber – Tüm izin türlerine genel bakış
- Doğum Rapor Parası Nasıl Hesaplanır? – Analık dönemi ödeneğinin hesabı
- Kullanılmayan yıllık izin ücreti: Çıkış hesabı rehberi – İşten çıkışta izin bakiyesi hesabı








