Yeni bir çalışanla yola çıkarken en çok sorulan soru şudur: deneme süresi ne kadar sürer ve bu süre içinde ayrılık nasıl yönetilir? Cevap kısa, ama İK ekiplerini yoran ayrıntılar tam burada başlar. Süre bir gün aşılırsa, fesih bildirimi gecikirse ya da SGK çıkış kodu yanlış seçilirse sonuç hem hukuki hem bordro tarafında karşınıza çıkar.
İş Kanunu deneme süresini kısa bir maddede düzenler, ancak o maddenin etrafında bildirim süreleri, iş güvencesi, kıdem tazminatı ve SGK bildirimleri gibi birçok kural çalışır. Datassist olarak 25 yılı aşkın süredir yürüttüğümüz bordro operasyonlarında gördüğümüz tablo net: sorunların çoğu kanunun kendisinden değil, süre takibi ve bildirim adımlarındaki küçük kaçaklardan doğuyor.
Aşağıda yasal çerçeveyi, fesih kurallarını ve SGK bildirimini sırayla anlatıyoruz. Yazının sonunda İK ekibinizin doğrudan kullanabileceği bir kontrol listesi var.
Deneme Süresi Nedir ve Kanunda Nasıl Düzenlenir?
Deneme süresi, işçi ile işverenin birbirini tanıması için iş sözleşmesinin başında tanınan kısa bir değerlendirme dönemidir. İşveren çalışanın işe uyumunu, işçi de işin ve işyerinin kendisine uygun olup olmadığını bu dönemde görür. Kanun bu amaçla tarafların sözleşmeyi esnek biçimde sona erdirebilmesine izin verir.
Düzenleme 4857 sayılı İş Kanunu’nun 15. maddesinde yer alır. Madde, taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda bunun süresinin en çok iki ay olabileceğini söyler. Aynı madde, deneme süresi içinde tarafların sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebileceğini, işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer haklarının saklı kaldığını belirtir. Kanun metnine Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki 4857 sayılı İş Kanunu sayfasından ulaşabilirsiniz.
Deneme süresi kendiliğinden doğmaz
4857 sayılı İş Kanunu’nun 15. maddesinde “Taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda” ifadesi kullanılmaktadır. Bu düzenleme uyarınca deneme süresi kendiliğinden uygulanmaz. Taraflarca açıkça kararlaştırılması gerekir. Deneme kaydının yazılı olarak düzenlenmesi zorunlu değildir. Bununla birlikte uyuşmazlık halinde kararlaştırıldığının ispatlanabilmesi önem taşır. Taraflar arasında deneme süresi kararlaştırılmamışsa iş ilişkisinin başlangıcından itibaren genel fesih hükümleri uygulanır.
Deneme süresi hangi sözleşmelerde konulabilir?
Deneme kaydı hem belirsiz süreli hem de belirli süreli iş sözleşmelerine konulabilir. Her iki sözleşme türünde de dikkat edilecek nokta, deneme süresinin kanundaki üst sınırları aşmamasıdır. Ayrıca yalnızca deneme amacıyla, işin niteliğinden doğmayan kısa bir belirli süreli sözleşme yapmak, sözleşmenin belirsiz süreli sayılması riskini doğurabilir. Bu konuda sözleşme yapısını İK ve hukuk birlikte gözden geçirmelidir.
Deneme Süresi Kaç Ay Olabilir?
Kanunun çizdiği sınır nettir. Bireysel iş sözleşmesindeki deneme süresi en çok iki aydır. Toplu iş sözleşmesi bulunan işyerlerinde bu süre dört aya kadar uzatılabilir. Aşağıdaki tablo iki durumu yan yana gösterir.
| Durum | En uzun deneme süresi | Dayanak |
|---|---|---|
| Bireysel iş sözleşmesi | 2 ay | 4857 sayılı Kanun md. 15 |
| Toplu iş sözleşmesi kapsamı | 4 aya kadar | 4857 sayılı Kanun md. 15 |
Burada kritik ayrıntı şudur: Dört aylık süre yalnızca toplu iş sözleşmesiyle kararlaştırılabilir. Bireysel iş sözleşmesiyle deneme süresi iki ayın üzerine çıkarılamaz. İşyerinde toplu iş sözleşmesi yoksa iki aylık sınır geçerlidir.
Sınırı aşan deneme süresi yazılırsa ne olur?
İş sözleşmesinde yasal sınırı aşan bir deneme süresi kararlaştırılması halinde, süreyi aşan kısım geçersiz kabul edilir. Bu nedenle, örneğin üç aylık deneme süresi öngörülen bir bireysel iş sözleşmesinde, toplu iş sözleşmesine dayalı bir uzatma bulunmuyorsa deneme süresi iki ayın sonunda sona erer. Bu tarihten sonra gerçekleştirilen fesihlerde deneme süresine özgü bildirimsiz ve tazminatsız fesih hakkı kullanılamaz.
Deneme süresi tekrar edilebilir mi?
Aynı işçiyle aynı iş için ikinci bir deneme süresi koymak genel kabul gören yaklaşıma göre mümkün değildir. İşçi şirket içinde farklı bir göreve geçse bile, ilk işin niteliğinden tamamen farklılaşmıyorsa yeniden deneme kaydı koymak risklidir. Terfi veya görev değişikliği planlıyorsanız, bunu deneme süresi mantığıyla değil, normal sözleşme değişikliği kurallarıyla yönetmek daha sağlıklıdır.
Deneme Süresinde Fesih Kuralları
Deneme süresinin en belirgin özelliği, feshin esnek olmasıdır. Taraflardan her biri, süre içinde sözleşmeyi bildirim süresine uymadan ve tazminat ödemeden sona erdirebilir. İşveren veya işçi fesih için ayrıca geçerli bir sebep göstermek zorunda değildir.
İşveren tarafından fesih
İşveren deneme süresi içinde feshettiğinde ihbar süresi vermez ve ihbar tazminatı ödemez. Kıdem tazminatı da doğmaz, çünkü kıdem tazminatı için aranan en az bir yıllık çalışma süresi deneme süresinde tamamlanamaz. Buna rağmen işveren, işçinin çalıştığı günlere ait ücreti ve diğer hakları ödemekle yükümlüdür.
Dikkat: Feshin deneme süresi içinde yapılmış sayılması için bildirimin süre bitmeden karşı tarafa ulaşması gerekir. Son güne bırakılan ve imza karşılığı iletilmeyen bildirimler uyuşmazlık çıkarır. Fesih yazısını süre dolmadan, ulaştığını kanıtlayacak biçimde iletin.
İşçi tarafından fesih
İşçi de aynı esneklikten yararlanır. Deneme süresi içinde istifa eden çalışan bildirim süresine uymak zorunda değildir ve işverene tazminat ödemez. Yeni işe başlayan çalışanın “bu iş bana uygun değil” diyebilmesi bu düzenlemenin amacının bir parçasıdır.
Fesih hakkının sınırları
Serbest fesih, her gerekçeyle işten çıkarma yetkisi anlamına gelmez. Eşit davranma borcu ve ayrımcılık yasağı deneme süresinde de geçerlidir. Çalışanın sendika üyeliği, ırkı, cinsiyeti, dini gibi kanunun korumaya aldığı nedenlerle işten çıkarılması, deneme süresi içinde yapılsa bile ayrı tazminat sonuçları doğurabilir. Ayrımcılık veya sendikal nedenle fesih iddiasının kanıtlanması halinde, ihlalin niteliğine göre ayrımcılık tazminatı ya da sendikal tazminat gündeme gelebilir. Deneme süresinde fesih gerekçesi bildirme zorunluluğu bulunmamakla birlikte, işverenin kararını destekleyen objektif değerlendirme ve kayıtları muhafaza etmesi olası uyuşmazlıklar açısından önemlidir.
Ücret ve diğer haklar
Deneme süresinde çalışılan günlerin ücreti normal şekilde hesaplanır. Fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretleri gibi çalışma sırasında doğan alacaklar da deneme süresi olduğu gerekçesiyle azaltılamaz. Yıllık izin hakkında ise ayrı bir süre kuralı işler. İlgili süreleri yıllık izin süreleri rehberimizde ayrıntılı bulabilirsiniz.
Deneme Süresi Bittikten Sonra Haklar Nasıl Değişir?
Deneme süresi dolduğunda sözleşme, kural olarak normal iş sözleşmesi olarak devam eder. Bu andan itibaren işten çıkarma, bildirim süreleri ve tazminat kuralları devreye girer. İş akdinin sona erme biçimlerini topluca görmek için iş akdi feshi, haklı nedenler ve prosedür rehberimize bakabilirsiniz.
Bildirim süreleri başlar
4857 sayılı Kanun’un 17. maddesi belirsiz süreli sözleşmelerde feshin önceden bildirilmesini ister. Çalışma süresi altı aydan az olan işçi için bildirim süresi iki haftadır. Deneme süresi iki veya dört ayla sınırlı olduğundan, deneme biter bitmez yapılan fesihte bu iki haftalık süre uygulanır. Bildirim süresine uymayan taraf, bu sürenin ücreti tutarında tazminat öder. Konuyu ayrıntılı işlemek isterseniz ihbar süresi ve ihbar tazminatı yazımıza göz atın.
İş güvencesi hemen başlamaz
İş güvencesi hükmü otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde, en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli sözleşmesi için geçerlidir. Bu şart nedeniyle deneme süresi bittiği anda işçi iş güvencesi korumasına kavuşmaz. Altı aylık kıdem dolana kadar işveren, işten çıkarmada geçerli sebep gösterme yükümlülüğüne tabi değildir. Altı ay dolduktan sonra ise fesih geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır.
Kıdem ve kıdem tazminatı
Deneme süresi içinde çalışılan günler işçinin hizmet süresine dahildir. Deneme süresi bittikten sonra sözleşmeye devam eden çalışan için kıdem, işe giriş tarihinden itibaren işler. Kıdem tazminatına hak kazanmak için gereken bir yıllık sürenin dolmasına kadar da tazminat doğmaz. Bu iki kavramın farkını kıdem ve ihbar tazminatı karşılaştırmamızda bulabilirsiniz.
Uzman Görüşü: Pratikte en sık gördüğümüz hata, deneme süresinin bitiş tarihinin kimse tarafından izlenmemesidir. Takvim takibi olmayan işyerlerinde fesih kararı gecikir ve işveren, farkında olmadan hem bildirim süresi hem de iş güvencesi sürecinin içine girer.
Deneme Süresinde SGK Bildirimi ve Çıkış Kodları
Deneme süresi sosyal güvenlik açısından bir istisna yaratmaz. Çalışan işe başladığı andan itibaren sigortalıdır ve prim yükümlülükleri normal şekilde işler.
İşe giriş bildirgesi
5510 sayılı Kanun’un 8. maddesine göre işveren, sigortalıyı işe başlatmadan en az bir gün önce sigortalı işe giriş bildirgesi ile SGK’ya bildirmekle yükümlüdür. Bazı istisna işyerleri için farklı süreler tanımlanmıştır. Deneme süresindeki bir çalışanı “henüz kesinleşmedi” diyerek bildirimsiz çalıştırmak, kayıt dışı çalıştırma anlamına gelir ve idari para cezası riski taşır. Kanun maddesi 5510 sayılı Kanun metninde yer alır. İşe alım aşamasındaki tescil adımlarını bir arada görmek için İşe Alımda SGK Tescil ve Bordro Mevzuatı Rehberi e-kitabına bakabilirsiniz.
İşten çıkış bildirimi ve kodlar
Sigortalılığın sona ermesi halinde işveren, durumu en geç on gün içinde SGK’ya bildirir. Bildirimde seçilen çıkış kodu, çalışanın işsizlik ödeneği gibi haklarını etkileyebileceği için dikkatli seçilmelidir.
Deneme süresi içindeki fesihlerde kullanılan kodlar şöyledir:
| Kod | Anlamı | Kıdem tazminatı | İhbar tazminatı |
|---|---|---|---|
| 01 | Deneme süreli iş sözleşmesinin işverence feshi | Doğmaz | Doğmaz |
| 02 | Deneme süreli iş sözleşmesinin işçi tarafından feshi | Doğmaz | Doğmaz |
Deneme süresi bittikten sonraki fesihlerde kod 01 veya 02 kullanılmaz. O noktadan sonra feshin niteliğine göre farklı kodlar seçilir. Tüm kodları ve ayrıntılı açıklamalarını SGK işten çıkış kodları rehberimizde bulabilirsiniz.
İK İçin Deneme Süresi Kontrol Listesi
Aşağıdaki liste, deneme sürecini baştan sona kontrol altında tutmanıza yardımcı olur.
- Sözleşmede deneme süresini açıkça yazın ve süreyi kanundaki sınırın içinde tutun.
- İşyerinde toplu iş sözleşmesi varsa, deneme süresine ilişkin hükmünü okuyun.
- İşe giriş bildirgesini çalışan işe başlamadan en az bir gün önce verin.
- Deneme süresinin bitiş tarihini takvime ve İK sistemine işleyin.
- Bitişe en az iki hafta kala yöneticiden yazılı değerlendirme alın.
- Fesih kararı verilirse bildirimi süre dolmadan ve ulaştığı kanıtlanabilir şekilde iletin.
- Çıkışta çalışılan günlerin ücretini ve varsa diğer alacakları bordroya yansıtın.
- SGK çıkış bildirimini en geç on gün içinde doğru kodla yapın.
- Kullanılmayan izin gibi çıkış kalemlerini kontrol edin, ayrıntı için kullanılmayan yıllık izin ücreti rehberine bakın.
Bu adımların çoğu takvim takibine dayanır. Dakika Platformu gibi bir İK ve bordro sisteminde işe giriş tarihine bağlı hatırlatmalar kurmak, bitiş tarihlerinin gözden kaçmasını önler.
Sıkça Sorulan Sorular
Deneme süresi kaç ay?
Bireysel iş sözleşmesinde en çok iki aydır. Toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir.
Deneme süresinde işten çıkarılan çalışan tazminat alır mı?
Hayır. Deneme süresi içinde fesih bildirim süresi ve tazminat gerektirmez. Çalışılan günlerin ücreti ve diğer haklar ise ödenir.
Deneme süresinde işveren fesih nedenini yazmak zorunda mı?
Deneme süresi içinde geçerli sebep gösterme yükümlülüğü yoktur. Yine de ayrımcılık yasağı ve sendikal korumalar saklıdır.
Deneme süresi dolduktan sonra işten çıkarmak için ne gerekir?
Bildirim süresine uymak gerekir. Altı aydan az çalışmış işçi için bu süre iki haftadır.
Deneme süresi için SGK’ya ayrı bildirim yapılır mı?
Hayır. Çalışan işe başlamadan en az bir gün önce normal işe giriş bildirgesiyle bildirilir. Çıkışta deneme süresi fesih kodu 01 veya 02 kullanılır.
Belirli süreli sözleşmede deneme süresi olur mu?
Olur, ancak kanundaki iki ay ve toplu iş sözleşmesiyle dört ay sınırı aşılamaz.
Önemli Çıkarımlar
- Deneme süresi taraflarca kararlaştırıldığında uygulanır ve en çok iki aydır.
- Toplu iş sözleşmesiyle süre dört aya kadar uzatılabilir.
- Deneme süresi içinde fesih bildirim süresi ve tazminat gerektirmez.
- Çalışılan günlerin ücreti ve diğer hakları saklıdır.
- Süre bittikten sonra bildirim süreleri başlar, iş güvencesi ise altı aylık kıdemle devreye girer.
- SGK işe giriş bildirgesi çalışan işe başlamadan en az bir gün önce verilir, çıkışta 01 veya 02 kodu kullanılır.
Deneme Süresi Rehberi: Özet
Deneme süresi iki tarafa da esneklik tanır, karşılığında süre ve bildirim takibi ister. Kanun süreyi ve fesih esnekliğini açıkça belirler. Riskler ise süre takibinin kaçırılması, bildirimin geç iletilmesi ve SGK kodunun yanlış seçilmesinden doğar.
Bu adımları kendi ekibinizle yönetmek yerine uzmanlara devretmek isterseniz, bordro outsourcing hizmetimiz işe giriş ve çıkış bildirimlerinden bordro hesaplamasına kadar süreci Datassist uzmanlığıyla yürütür. Bordro süreçleriniz hakkında ücretsiz danışmanlık almak için bizimle iletişime geçin.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Güncel mevzuat değişiklikleri için resmi kaynakları takip ediniz.
İlgili İçerikler
- İş Akdi Feshi: Haklı Neden, Prosedür ve Bildirim Rehberi – Fesih türlerini ve prosedürü tek yerde toplar
- Toplu İşten Çıkarma: Yasal Şartlar ve İşveren Sorumlulukları – İşten çıkarmaların toplu olduğu durumdaki yükümlülükler
- Kıdem ve İhbar Tazminatı Farkı: Hangisi Ne Zaman Ödenir? – İki tazminatın şartları ve farkları
- SGK İşten Çıkış Kodları: Tüm Kodlar (01-50) ve Anlamları – Çıkış bildiriminde doğru kodu seçmek için
